Mozart, jezuici i Lustrzana Kaplica Klementinum

Przed jezuitami: kaplica, klasztor, wojna

Historia tego miejsca zaczyna się na długo przed barokiem. Kaplica z XI wieku poświęcona świętemu Klemensowi — Klementinum do dziś nosi jego imię — stała tu przy przeprawie przez rzekę, która później stała się dojściem do Mostu Karola. W średniowieczu wokół kaplicy wyrósł klasztor dominikanów, oddając to miejsce w ręce zakonu uczonych na wieki przed przybyciem jezuitów. Lokalizacja była przeznaczeniem: ten zakątek Starego Miasta kontrolował drogę między przeprawą przez rzekę a rynkiem, dlatego każdy kolejny właściciel walczył o to, by go utrzymać.

Wojny husyckie niemal zakończyły tę historię. W 1420 roku klasztor został poważnie zniszczony, gdy Pragę wstrząsały wojny religijne, które uczyniły Czechy głośnym tematem w całej Europie. Dominikańska placówka nigdy w pełni nie odzyskała swojej pozycji, a przez ponad sto lat miejsce to pozostawało niewykorzystaną własnością kościelną w mieście, które stało się bastionem tradycji husyckiej i antyrzymskiej. Ten kontekst ma znaczenie dla wszystkiego, co nastąpiło później: gdy jezuici zostali wysłani do Pragi, wysyłano ich na wrogie terytorium.

W 1556 roku nastąpiła transformacja. Towarzystwo Jezusowe — założone zaledwie szesnaście lat wcześniej — przejęło dawny teren dominikański i założyło kolegium, awangardę kontrreformacyjnej kampanii mającej odzyskać Czechy. Wybór miejsca był strategiczny aż do bólu: bezpośrednio na głównej trasie do Starego Miasta, naprzeciw mostu, w samym środku miasta skłaniającego się ku protestantyzmowi. Klementinum od pierwszego dnia było pomyślane jako architektura z tezą.

Jezuicki wiek — budowanie rywala dla zamku

Jezuici grali w długą grę, a jej walutą była edukacja. Ich kolegium wyrosło na dominującą instytucję edukacyjną w Czechach, wchłaniając po drodze intelektualne zasoby: w 1622 roku biblioteka Uniwersytetu Karola — najstarszego uniwersytetu w Europie Środkowej — została przeniesiona do Klementinum, a w 1654 roku kolegium formalnie połączono z samym uniwersytetem. W ciągu wieku od przybycia jako misjonarze do wrogiego miasta jezuici kontrolowali trzon czeskiego szkolnictwa wyższego z tego jednego kwartału.

Architektura dotrzymywała kroku ambicjom. Kawałek po kawałku zakon wykupywał i wyburzał okoliczne domy, aż ich kolegium wypełniło cały miejski kwartał — około 20 000 metrów kwadratowych, co do dziś czyni Klementinum drugim co do wielkości kompleksem budynków w Pradze po Zamku Praskim. To porównanie jest sednem sprawy: w mieście zdominowanym przez królewski zamek na przeciwległym brzegu jezuici wznieśli pomnik świeckiej skali ku czci własnego zakonu w sercu kupieckiego miasta.

Wielka faza budowlana nastąpiła późno, w latach 1709–1726, i to z niej pochodzą sale, do których dziś ustawiają się kolejki zwiedzających: Barokowa Sala Biblioteczna z freskami Jana Hiebla, Wieża Astronomiczna z 1722 roku oraz Kaplica Zwierciadlana. Warto zapamiętać te daty podczas wizyty — prawie wszystko, co widzisz, powstało w jednym, siedemnastoletnim okresie, jako skoordynowany manifest pewności siebie, który z perspektywy czasu powstał zaledwie pięćdziesiąt lat przed rozwiązaniem zakonu.

Przepływ intelektualny przez ten kompleks w tamtych latach był niezwykły. Biblioteka kolegium, powiększona o zbiory uniwersyteckie wchłonięte w 1622 roku, wyrastała na jeden z wielkich księgozbiorów Europy Środkowej; jej sale kształciły administratorów i duchowieństwo ziem czeskich; a zbiory narodowe, które później miały tu znaleźć siedzibę, obejmują materiały związane z Tychonem Brahe — cesarskim astronomem, którego praskie lata uczyniły miasto na krótko centrum europejskiej nauki — oraz z Komeńskim, wielkim czeskim reformatorem edukacji. Klementinum nigdy nie było wyłącznie instytucją religijną; było maszynownią czeskiej nauki, i właśnie dlatego przetrwało swoich budowniczych.

Kaplica Lustrzana — perswazja przez odbicie

Kaplicę Lustrzaną wzniesiono w latach 1722–1726 dla łacińskiego Bractwa Maryjnego działającego przy kolegium — jezuickiego stowarzyszenia świeckich — a jej architekt pozostaje przedmiotem autentycznych sporów: atrybucje wskazują albo na Františka Maxmiliána Kaňkę, albo na Kiliána Ignáca Dientzenhofera, dwóch czołowych twórców praskiego baroku. To, co nie podlega wątpliwości, to efekt. Znakiem rozpoznawczym kaplicy jest niezwykle rozległe zastosowanie luster wkomponowanych w dekorację zarówno ścian, jak i sklepienia, przeplatanych marmurem, złoconą sztukaterią, freskami i obrazami, aż powierzchnie rozpływają się we wzajemnych odbiciach.

Lustra w kaplicy nie były przejawem próżności — były teologią wyrażoną innymi środkami. Barokowa architektura dewocyjna miała przytłaczać, czynić niebo zmysłowo obecnym, a lustrzane powierzchnie zwielokrotniały blask świec, złocenia i malowane niebo we wszystkich kierunkach. Pomieszczenie jest niewielkie jak na standardy całego kompleksu, co potęguje efekt; relacje współczesnych i wrażenia dzisiejszych odwiedzających zbiegają się w tej samej reakcji — lekko dezorientującej rozkoszy. To wciąż jedno z najbardziej charakterystycznych barokowych wnętrz w mieście, któremu nie brakuje konkurencji.

Drugim skarbem kaplicy jest dźwięk. Oryginalne organy, zbudowane w 1732 roku przez organmistrza Tomáša Schwarza, wciąż zajmują chór muzyczny; drugie barokowe organy, sprowadzone z kościoła w Svatoborze u Doupova, zainstalowano w latach 50. XX wieku w miejscu dawnego ołtarza głównego. Dwoje zabytkowych organów w lustrzanej kamiennej sali tworzy akustykę, dzięki której kaplica stała się działającym miejscem koncertowym, a nie muzealnym eksponatem — co, jak zobaczymy, jest także kluczem do tego, by się do niej dostać.

13 stycznia 1787 — Mozart na Klementinum

Mozart przybył do Pragi w styczniu 1787 roku, jadąc na fali zdumiewającego lokalnego sukcesu Wesela Figara, a miasto zgotowało mu najcieplejsze przyjęcie w jego karierze. 13 stycznia 1787 roku po raz pierwszy odwiedził Klementinum, a potem wracał tam jeszcze kilkakrotnie. Zachowana relacja z tej wizyty jest urocza w swojej szczegółowości: seminarzyści zagrali mu jedną z jego własnych symfonii, a Mozart odwzajemnił się występem. Popiersie kompozytora dłuta rzeźbiarza Emanuela Maxa stoi w przedsionku Kaplicy Lustrzanej, upamiętniając to skojarzenie.

Czy Mozart grał na organach Kaplicy Lustrzanej? Tradycja mówi, że tak — organy Schwarza z 1732 roku powszechnie opisywane są jako instrument, którego dotknął — a uczciwość wymaga przypisu, że w jego zachowanych listach nie ma o tym wzmianki. To, co potwierdzają źródła, to obecność: Mozart przebywał w tych salach, wymieniano tu muzykę, a organy kaplicy były najlepszymi instrumentami klawiszowymi w całym budynku. Ta atrybucja to prawdopodobna tradycja, a nie udokumentowany fakt, i dobrzy przewodnicy przedstawiają ją właśnie w ten sposób.

Jest też stosowny instytucjonalny dopisek: Biblioteka Narodowa, która dziś zajmuje Klementinum, przechowuje wśród swoich skarbów kolekcję Mozartianów. Budynek, w którym seminarzyści niegdyś grali mu jego symfonię, stał się jednym z miejsc, gdzie formalnie pielęgnuje się jego dziedzictwo — cichsze, trwalsze połączenie niż jakakolwiek anegdota o chórze organowym.

Ta wizyta mówi też coś o tym, czym Klementinum było w 1787 roku: już nie twierdzą jezuitów — zakon rozwiązano czternaście lat wcześniej — lecz państwową biblioteką i kompleksem seminaryjnym, na tyle świeckim, że najmodniejszy kompozytor Europy mógł wpaść jako gwiazdorski gość. Praska miłość do Mozarta, cieplejsza niż wiedeńska, do dziś stanowi część wizerunku miasta, a kaplica Klementinum to jedno z niewielu zachowanych miejsc, gdzie to uczucie odgrywało się osobiście, a nie na scenie teatru. Gdy koncertowe programy kaplicy stawiają na Mozarta, nie schlebiają publiczności — grają kompozytora tego domu.

1773 i później — od kolegium jezuickiego do Biblioteki Narodowej

Era jezuitów zakończyła się z zadziwiającą szybkością. W 1773 roku papiestwo rozwiązało Towarzystwo Jezusowe w całej Europie, a zakon, który przez dwa stulecia budował Klementinum, stracił je niemal z dnia na dzień. Cesarzowa Maria Teresa zdecydowanie przystąpiła do sekularyzacji tego majątku: kompleks przekształcono w obserwatorium, bibliotekę i instytucję uniwersytecką — aparat naukowy działał dalej pod państwowym kierownictwem, z amputowanym misyjnym celem.

Rozwój biblioteki był natychmiastowy. W 1781 roku na bazie zbiorów Klementinum założono Bibliotekę Narodową, a od 1782 roku instytucja stała się biblioteką egzemplarza obowiązkowego, uprawnioną do otrzymywania kopii publikowanych dzieł — to mechanizm, który przekształcił jezuicką kolekcję teologiczną w narodowe archiwum czeskiego druku. Zgromadzone od tamtej pory materiały obejmują zarówno średniowieczne rękopisy, jak i zbiory związane z Tychonem Brahe i Komeńskim, a Klementinum pozostaje siedzibą Biblioteki Narodowej Republiki Czeskiej do dziś. Dlatego zwiedzanie odbywa się wyłącznie z przewodnikiem: barokowe perły znajdują się wewnątrz działającej instytucji badawczej.

Kaplica Lustrzana zyskała swoje drugie życie. Kolejne świeckie przeznaczenia przychodziły i odchodziły aż do 1936 roku, kiedy to kaplica znalazła rolę, którą pełni do dziś: wyjątkowe miejsce koncertów i wydarzeń kulturalnych. Dziś odbywają się w niej programy klasyczne, spotkania, a nawet wesela — i otwiera się wyłącznie na te okazje. To praktyczna wskazówka dla zwiedzających: trasa zwiedzania z przewodnikiem spotyka się obok kaplicy, ale nie obejmuje jej wnętrza, więc jeśli chcesz stanąć wśród luster, zarezerwuj wieczorny koncert. Usłyszeć repertuar epoki w domu dwóch barokowych organów, w ciepłym świetle świec zwielokrotnionym przez lustra sklepienia, to najbliższe dostępne przybliżenie 13 stycznia 1787 roku — i o wiele lepszy sposób na doświadczenie tego wnętrza niż jakiekolwiek przejście przez nie.